Książę Janusz Radziwiłł w latach 1612–1651

Janusz Radziwiłł — hetman wielki litewski, wojewoda wileński, jeden z najpotężniejszych magnatów Rzeczypospolitej Obojga Narodów — pozostaje postacią budzącą silne emocje. W świadomości kolejnych pokoleń jego obraz został zdominowany przez wydarzenia 1655 roku i układ zawarty ze Szwedami w Kiejdanach. Literatura, historiografia oraz film utrwaliły wizerunek dumnego magnata, który w chwili próby zdradził króla i Rzeczpospolitą. Ocena ta, choć głęboko zakorzeniona w polskiej kulturze historycznej, nie wyjaśnia jednak całej drogi życiowej księcia ani politycznych, militarnych i religijnych uwarunkowań jego decyzji.
Prezentowany tom wprowadza do obiegu naukowego niepublikowany wcześniej rękopis Edwarda Władysława Szczerbickiego Książę Janusz Radziwiłł w latach 1612–1651. Opracowanie powstało w dwudziestoleciu międzywojennym i zachowało się w archiwalnej spuściźnie dawnego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Przez dziesięciolecia pozostawało nieznane badaczom. Jego odnalezienie pozwala uzupełnić historię polskich badań nad życiorysem Janusza ks. Radziwiłła i dowodzi, że już w okresie międzywojennym podejmowano próbę stworzenia źródłowej biografii tego magnata.
Szczerbicki przedstawił dzieciństwo i młodość księcia, jego edukację oraz podróż po Europie Zachodniej, początki kariery u boku Władysława IV, wzrost pozycji politycznej rodu Radziwiłłów, działalność sejmową i obronę praw innowierców. Ważne miejsce zajmują wojny kozackie, zwycięstwo pod Łojowem w 1649 roku, kampania 1651 roku, zajęcie Kijowa oraz stosunki hetmana z królem, dworem i elitami Korony. Rękopis ukazuje Janusza ks. Radziwiłła jeszcze przed wydarzeniami, które ostatecznie przesądziły o jego czarnej legendzie.
Wydanie zostało przygotowane z poszanowaniem historycznego charakteru tekstu. Zachowano sposób rozumowania autora i właściwe jego epoce ujęcie problemów, ograniczając ingerencje do niezbędnych zmian ortograficznych, interpunkcyjnych i bibliograficznych. Uzupełnienia oraz uwagi wydawcy zostały wyraźnie oznaczone.
Edycję źródłową poprzedza obszerne opracowanie prof. dr hab. Macieja Franza. Autor analizuje miejsce Janusza ks. Radziwiłła w pamiętnikach XVII wieku, dziewiętnastowiecznych pracach historycznych, piśmiennictwie okresu międzywojennego i historiografii powojennej. Pokazuje, w jaki sposób kształtował się obraz hetmana jako symbolu zdrady oraz jak silnie późniejsze interpretacje pozostawały pod wpływem ocen sformułowanych przez dawnych kronikarzy, historyków i Henryka Sienkiewicza.
Osobny rozdział poświęcono Edwardowi Władysławowi Szczerbickiemu — historykowi związanemu zarówno z Uniwersytetem Jana Kazimierza we Lwowie, jak i Uniwersytetem Stefana Batorego w Wilnie. Był nauczycielem historii na Wileńszczyźnie, oficerem rezerwy Wojska Polskiego, uczestnikiem kampanii 1939 roku, jeńcem niemieckim, a po wojnie emigrantem w Wielkiej Brytanii. Przywrócenie jego rękopisu oznacza zatem nie tylko odzyskanie nieznanego studium poświęconego Januszowi Radziwiłłowi, lecz także przypomnienie dorobku przedstawiciela polskiego środowiska naukowego Kresów Wschodnich.
Książka stanowi ważne źródło do dziejów historiografii, badań nad rodem ks. Radziwiłłów oraz historią polityczną i wojskową Wielkiego Księstwa Litewskiego. Nie zamyka dyskusji nad Januszem Radziwiłłem, lecz pokazuje, jak wiele pytań dotyczących jego motywacji, relacji z dworem królewskim i rozumienia interesów Litwy nadal pozostaje bez jednoznacznej odpowiedzi.
Tom ukazuje się w serii Fasci Radzivilliani, prezentującej dzieje Radziwiłłów i rodzin z nimi spokrewnionych, a zarazem w serii Archiwum Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie.

Spis treści

• Wstęp 7
• Część 1 – Opracowanie
  • Zasady edycji źródłowej 15
  • Hetman wielki litewski Janusz Radziwiłł w polskiej historiografii 18
  • Rękopis i jego Autor 163
• Część 2 – Rękopis
  • Edward Władysław Szczerbicki – Książę Janusz Radziwiłł w latach 1612–1651 173
• Kilka słów podsumowania 239
• Bibliografia 245
• Indeks nazw geograficznych 257
• Indeks nazwisk 262
• Summary 269