Józef Kajetan Janowski (1832-1914)Po powstaniu styczniowym… Emigrant, weteran 1863 roku, lwowianin z wyboru

Józef Kajetan Janowski (1832–1914) należał do najważniejszych postaci polskiego środowiska niepodległościowego XIX wieku. Członek i sekretarz stanu Rządu Narodowego podczas powstania styczniowego, bliski współpracownik Romualda Traugutta, po klęsce powstania stał się emigrantem, a po latach jednym z najważniejszych strażników pamięci pokolenia 1863 roku. Jego pamiętniki i rozległa spuścizna rękopiśmienna należą do istotnych źródeł do badań nad powstaniem styczniowym i jego uczestnikami.

Lidia Michalska-Bracha koncentruje się przede wszystkim na słabiej dotąd rozpoznanej popowstaniowej części biografii Janowskiego z lat 1864–1914. Śledzi jego drogę z Warszawy przez Drezno do Paryża, działalność w środowisku polskiej emigracji we Francji, pracę zawodową architekta, a następnie powrót do kraju przez dobra Działyńskich w Kórniku i Gołuchowie. Ostatni i najdłuższy etap tej biografii prowadzi do Lwowa, z którym Janowski związał się na stałe w 1874 roku.

We Lwowie Janowski łączył działalność zawodową z intensywną pracą społeczną i narodową. Był architektem i rzeczoznawcą Wydziału Krajowego, radnym miasta oraz docentem Szkoły Politechnicznej. Uczestniczył m.in. w pracach przy budowie Szpitala Powszechnego i gmachu Sejmu Krajowego, projektował budynki szkolne i szpitalne oraz uczestniczył w przedsięwzięciach związanych z Muzeum Przemysłowym i Powszechną Wystawą Krajową.

Szczególne miejsce w książce zajmuje działalność Janowskiego w środowisku weteranów powstania styczniowego. Jako współzałożyciel i prezes Towarzystwa Wzajemnej Pomocy Uczestników Powstania Polskiego z r. 1863/64 organizował życie tego środowiska, uczestniczył w obchodach narodowych oraz sporach o pamięć i ocenę powstania. W ostatnich latach życia poświęcił się opracowywaniu pamiętników, pragnąc pozostawić następnym pokoleniom własny przekaz o roku 1863.

Monografia jest zarazem opowieścią o całym pokoleniu 1863 roku. Obok Janowskiego pojawiają się m.in. Józef Gałęzowski, Mateusz Gralewski, Jan Aleksander Łuniewski, Agaton Giller, Antoni Skotnicki, Zygmunt Gawarecki i bracia Żulińscy. Autorka analizuje doświadczenie emigracji i reemigracji, życie prywatne i zawodowe dawnych powstańców, ich działalność w Galicji oraz rolę w zachowaniu pamięci o powstaniu.

Podstawą książki jest bogata kwerenda źródłowa: spuścizna Józefa Kajetana i Pauliny Janowskich, pamiętniki, korespondencja i dokumentacja przechowywana m.in. we Lwowie i w Ossolineum, a także materiały Biblioteki Polskiej w Paryżu, Biblioteki Jagiellońskiej, Biblioteki Kórnickiej oraz archiwów lwowskich i krakowskich.

Książka zainteresuje czytelników zajmujących się powstaniem styczniowym, emigracją postyczniową, historią Lwowa i Galicji, polską inteligencją XIX wieku, dziejami architektury oraz historią pamięci.

Wykaz skrótów – 6
Wstęp – 7

Rozdział pierwszy: Z powstania styczniowego na emigrację – 14
Z myślą o emigracji... Kilka refleksji i uwag – 14
Wyjazd sekretarza stanu Rządu Narodowego z Warszawy (kwiecień 1864) – 25
Pobyt w Dreźnie (maj–czerwiec 1864 roku) – 33

Rozdział drugi: We Francji (1864–1871) – 37
W środowisku paryskiej emigracji – 37
W kręgu emigracyjnych stowarzyszeń i polityki – 47
Paulina Janowska i paryski Jubileusz Unii Lubelskiej – 54
Życie zawodowe na wychodźstwie – 60

Rozdział trzeci: Z Paryża do Lwowa (1871–1874) – 67
Rok 1871 i trudna decyzja Janowskich o powrocie do kraju – 67
Pobyt Janowskiego w dobrach Działyńskich w Kórniku (lipiec 1871 – styczeń 1874) – 74
We Lwowie z lat 1871–1873. Pierwsze wrażenia, nadzieje i rozczarowania – 78

Rozdział czwarty: Na stałe we Lwowie (1874–1914) – 90
Architekt, docent Szkoły Politechnicznej, członek towarzystw społecznych – 90
Architekt i członek towarzystw społecznych – 90
W lwowskiej Szkole Politechnicznej – 96
Projekty i konkursy architektoniczne – 98
Radny Miasta Lwowa – 104
Działalność na rzecz środowiska weteranów 1863 roku i sprawy polskiej. Pierwsze lata aktywności – 106
Prezes i członek honorowy Towarzystwa Wzajemnej Pomocy Uczestników Powstania Polskiego z r. 1863/64 – 116
Związki z emigracją – w Radzie Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu – 128
U kresu życia… Przekaz pamięci pokolenia 1863 roku – 133

Zakończenie – 141

Aneks – 143
Józef Kajetan Janowski, Historyczno-polityczne uzasadnienie Memoriału w sprawie polskiej – 143

Summary – 155
Résumé – 159
Bibliografia – 163
Archiwa – 163
Biblioteki naukowe – 164
Źródła drukowane i wydawnictwa źródłowe – 166
Prasa – 170
Opracowania – 171
Strony internetowe – 179
Indeks osób – 180

Biografia Józefa Kajetana Janowskiego – sekretarza stanu Rządu Narodowego, współpracownika Romualda Traugutta, emigranta, architekta i jednego z najważniejszych strażników pamięci o powstaniu styczniowym. Książka ukazuje jego losy od emigracji we Francji przez Kórnik i Gołuchów po czterdzieści lat działalności we Lwowie.