POLSKO-WĘGIERSKI POLITYK ZE SŁOWACJI. Rzecz o Jánosu Esterházym 1901–1957.

Książka ks. Józefa Romana Maja poświęcona jest postaci Jánosa Esterházyego (1901–1957) – polsko-węgierskiego arystokraty, polityka mniejszości węgierskiej na Słowacji, katolika, więźnia systemów totalitarnych i Sługi Bożego Kościoła katolickiego. Autor nie pisze klasycznej biografii politycznej, lecz proponuje własny klucz interpretacyjny: ukazuje Esterházyego poprzez jego wrażliwość osobową, społeczną i polityczną.
Punktem wyjścia jest formacja rodzinna bohatera – dziedzictwo rodu Esterházych de Galántha oraz polskie związki przez matkę, Elżbietę Tarnowską, córkę Stanisława Tarnowskiego. To właśnie wychowanie religijne, poczucie obowiązku, odpowiedzialność za wspólnotę i zakorzenienie w tradycji katolickiej stały się fundamentem późniejszej postawy Esterházyego.
Autor szczegółowo omawia cztery podstawowe rysy jego osobowości: wiarę, miłość, męstwo i modlitwę. Nie są one przedstawione jako cechy prywatnej pobożności, lecz jako siły kształtujące sposób działania polityka. W tym ujęciu działalność publiczna Esterházyego wyrastała z katolickiego rozumienia godności osoby ludzkiej, odpowiedzialności za naród i obowiązku służby. Osobne miejsce zajmuje analiza jego wrażliwości społecznej. Esterházy ukazany został jako polityk, który w trudnych warunkach Czechosłowacji międzywojennej oraz Słowacji okresu wojny starał się bronić praw mniejszości węgierskiej, a zarazem przeciwstawiać się nacjonalizmowi, totalitaryzmowi i pogardzie dla człowieka. Jego sprzeciw wobec ustawodawstwa antyżydowskiego, pomoc Polakom po 1939 roku oraz konsekwentna krytyka zarówno nazizmu, jak i komunizmu, są w książce przedstawione jako przejawy spójności moralnej i politycznej.
Rozdziały poświęcone wrażliwości politycznej ukazują Esterházyego wobec najważniejszych problemów Europy Środkowej XX wieku: Czechosłowacji, Słowacji, Węgier, Niemiec, Rosji Sowieckiej, Polski i Stolicy Apostolskiej. Autor przedstawia go jako polityka chrześcijańskiego, który odrzucał zarówno niemiecką wizję podporządkowania Europy Środkowej, jak i sowiecki komunizm, szukając ładu opartego na tradycji chrześcijańskiej, odpowiedzialności narodów i poszanowaniu osoby ludzkiej. Ostatnia część książki poświęcona jest wielkości Jánosa Esterházyego: bogactwu jego osobowości, heroizmowi postawy, wyrazistości ideowej oraz znaczeniu katolicyzmu społecznego. Szczególny nacisk położony został na ostatni okres życia – uwięzienie, łagry, więzienia czechosłowackie i śmierć w 1957 roku. W tej perspektywie Esterházy jawi się nie tylko jako polityk i przedstawiciel mniejszości węgierskiej, lecz także jako świadek wiary, człowiek, który w warunkach skrajnego upodlenia zachował godność, zdolność przebaczenia i duchową wolność.
Publikacja ks. Józefa Romana Maja wpisuje się w toczącą się debatę nad miejscem Jánosa Esterházyego w historii Europy Środkowej oraz w kontekst jego procesu beatyfikacyjnego. Jej szczególną wartością jest połączenie perspektywy historycznej, społecznej, politycznej i teologicznej. Autor nie tyle rekonstruuje wyłącznie bieg wydarzeń, ile próbuje uchwycić duchowy i moralny sens życia człowieka, którego los splótł historię Węgier, Polski, Słowacji i całej Europy Środkowej.

Ks. prałat Józef Roman Maj – kapłan archidiecezji warszawskiej, duszpasterz, kaznodzieja i autor licznych publikacji poświęconych historii Kościoła, duchowości oraz postaciom ważnym dla dziejów Polski i Europy Środkowej. Od wielu lat angażuje się w upamiętnianie bohaterów wiary i świadków chrześcijańskiego humanizmu. W swojej pracy łączy perspektywę historyczną, społeczną i teologiczną, ukazując duchowy wymiar wydarzeń oraz ludzi, którzy pozostali wierni swoim przekonaniom w czasach wielkich prób.
János Esterházy. Człowiek wiary, sumienia i służby to książka o bohaterze, którego życie stało się świadectwem, że prawda, odwaga i miłość bliźniego mogą zwyciężyć nawet w najciemniejszych czasach historii.